031-36759048
نرم افزار مدیریت مدارس همکلاسی
پذیرش نمایندگی فعال
سامانه مدیریت ثبت نام مدارس

مروری کوتاه بر تاریخ تعلیم و تربیت در ایران

مروری کوتاه بر تاریخ تعلیم و تربیت در ایران

تاریخ تعلیم و تربیت اساسی ترین رکن هر جامعه فرهنگ عمومی آن است ، که بخش بزرگی از آن ، از چگونگی تعلیم و تربیت افراد جامعه ، نشأت می گیرد . به عبارت بهتر ، شیوه ی آموزش و پرورش افراد هر جامعه ، پایه ی اصلی و زیربنای واقعی میزان برخورداری آن جامعه از مراتب بالاتر رفاه اجتماعی می باشد .
برای دستیابی به نتیجه ای واقع گرایانه از اوضاع فعلی و کیفیت آموزش و پرورش ، در جامعه ی کنونی ایران ، ناگزیر به مروری کوتاه و گذرا بر تاریخ تعلیم و تربیت در ایران می باشیم ، که این بحث مجمل ، تلاشی است در این راه و گذری است بر انبوه اسناد و مدارک مندرج در کتابهای تاریخی و سفرنامه ها و زندگی نامه ها و خاطراتی که مردان علم و قلم از خود به یادگار نهاده اند . اسناد و مدارک معتبری که بتوانند چگونگی تعلیم و تربیت در ایران قبل از اسلام را به روشنی معلوم نمایند ، بسیار اندک است و بیشتر بر احتمال و گمان ، استوار است . ماحصل آنچه که قابل دسترس است این است که علی الظاهر ، در جامعه ی به شدت طبقاتی ایران قبل از اسلام ، تعلیم و تربیت ، در انحصار پادشاهان و درباریان ارشد بوده و در مرتبه ی نازلتر اختصاص به موبدان زرتشتی و دسته ای اندک شمار « دبیران » داشته است . اما بعد از ورود دین اسلام به سرزمین پهناور ایران در ۱۴۰۰ سال قبل ، اوضاع به کلی دگرگون شده و به برکت دین روشنگر و پیشرو اسلام ، تعلیم و تربیت و آموختن خواندن و نوشتن ، از انحصار اشراف و توانگران ، خارج شده و جنبه عام و عمومی پیدا کرد .
نخستین مکان های آموزشی ، مساجدی بودند که با گسترش اسلام در ایران زمین ، در اکثر شهرهای مهم آن روزگار ، مانند بخارا ، نیشابور ، بلخ ، مرو (خراسان بزرگ) دایر شده و مدِرسان بزرگی در آنها ، به کار تعلیم علوم زمانه ، مانند زبان عربی ، قرآن ، حدیث ، فقه و اصول می پرداختند .
از اواسط قرن چهارم هجری قمری به بعد ، که ایرانیان نفوذ گسترده ای در ارکان حکومت خلفای عباسی ، به دست آورده بودند ، برای کسب دانش ها و علوم روزگار خود ، علاوه بر مساجد ، اقدام به تأسیس مدارس جداگانه ای برای آموزش علوم و فنون رایج زمانه نمودند که مورخان و جهانگردان بسیاری ، در آثار خود ، از آن مدارس در مناطقی مانند اصفهان ، طوس ، نیشابور و دیگر شهرهای مهم ، نام برده اند . فی المثل ،در اوایل قرن پنجم ، شخصی به نام (ابوالقاسم عمرو) چهار مدرسه برای چهار طایفه ی بزرگ اسلامی یعنی شیعه و کرامی و حنفی و شافعی در نیشابور ساخت ، و البته توسط سلطان محمود غزنوی به جرم این کار تا پای چوبه ی دار هم رفت ، اما عمرش به دنیا باقی بود .
در زمان استقرار سلجوقیان (قرن ۵ هجری قمری) و به همت وزیر مقتدر ایرانی ، خواجه نظم الملک مدرسه هایی بنام «نظامیه» در سراسر بلاد اسلامی ایران ، ایجاد گردید که نخستین و مهمترین آن ، به سال ۴۵۹ هجری قمری ، در بغداد آغاز به کار نمود ، و سپس تعداد آنها رو به فزونی گرفت ، به گونه ای که ابن جبیر اندلسی در سفرنامه ی خود می نویسد : بغداد بیش از ۳۰ مدرسه دارد ، با اموال وقفی فراوان که از محل درآمد آنها ، دستمزد و ماهانه ی مدرسان و جیره طلبه ها و دانشجویان را می پردازند . ابن بطوطه ، سیاّح معروف هم که در سال ۷۲۷ هجری قمری نظامیه ی بغداد را دیده ، از بزرگی و اهمیت آن در سفرنامه خود یاد کرده است . مشابه این مدارس (نظامیه ها) در هرات ، اصفهان ، آمل ، نیشابور ، مرو (خرایان بزرگ) و سایر بلاد نیز دایر گردید ، گویا سعدی شیرازی هم از دانش آموختگان نظامیه بوده باشد که در شعری چنین سروده :
مرا در نظامیه ، اَدرار بود شب و روز ، تلقین و تکرار بود
( اَدرار ، بمعنی وظیفه و مقرری ماهانه دانشجویان نظامیه بوده است .)
همزمان با این تحولات ، در اکثر قریب به اتفاق ، شهرهای ایران ، مکان هایی بنام مکتب خانه نیز دایر گردید . که به کلی جدای از مساجد و مدارس رسمی (نظامیه ها) بوده و کودکان با استعداد و همه ی اقشار و جامعه ، می توانستند از ۵-۶ سالگی راهی مکتب خانه شده و خواندن و نوشتن و علوم زمانه ی خود را فرا بگیرند . حقوق معلم یا ملای مکتب خانه از عواید املاک اوقافی خَیِران ، تأمین و پرداخت می گردید و آنگونه که در تواریخ نوشته اند حتی فرزندان مستمندان و نیز یتیمان ، از دادن شهریه ی مقرر معاف می بوده اند . در نوشته ای از عبدالملک ابن قریب بصری ، معروف به بوسعید ، راوی بزرگ قرن های دوم و سوم هجری قمری ، شرایط معلم و شاگرد ، چنین آمده است :
معلم باید : عاقل ، صبور ، اهل مدارا و بخشنده باشد ، تا شاگرد را چیزی بیاموزاند .
شاگرد باید : عاقل ، حریص به علم بوده و حافظه ی خوب و وقت کافی برای آموختن داشته باشد .
گویا شهریه ای که بچه ها یا والدینشان باید می پرداخته اند تا فرزندشان را به مکتب خانه بفرستند ، فقط «یک دٍرُم» بوده است ، زیرا ناصرخسرو قبادیانی (متوفای۴۸۱ هجری قمری) در شعری چنین سروده است :
از غم مزد سر ماه ، که آن یک دٍرُم است کودک خویش ، به استاد دبستان ندهی ؟!
کتاب هم که وسیله ی اصلی تعلیم و تربیت است ، تاریخ خاص خود را دارد و مطلبی است خارج از هدف این متعال . اما ماجرای مختصرآن ، چنین است که تا قبل از چینی اختراع و ساخت کاغذ توسط شخصی چینی بنام (تسای لون) از ساقه و برگ گیاهی بنام پاپیروس و پوست دباغی شده گاو و گوسفند بنام پارشمن و نیز انواع الواح گٍلی ، سنگی و حتی استخوانی برای نوشتن استفاده میشده است ، کاغذ اختراع شده توسط چینی ها ، اول بار به سمرقند که نزدیک و هم مرز با چین بوده است ، میرسد و مسلمانان هم که در قرن اول هجری قمری (سال ۸۷) سمرقند را فتح نمودند ، با کاغذ آشنا شدند و یکباره در سرتاسر امپراطوری عظیم و نوپای اسلامی ، ساختن کاغذ رواج یافت و رونق حیرت آور فرهنگ و تمدن درخشان اسلامی- ایرانی در قرن های سوم الی هشتم هجری قمری ، بدون تردید مدیون و مرهون این کالای شریف فرهنگی بوده است .
در هر صورت ، مروری بر تاریخ پر فراز و نشیب ایران ،‌ این واقعیت انکار ناپذیر را هر چه بیشتر محرز میدارد که مدرسه و درس خواندن و یادگیری و آموزش ، همواره در این سرزمین رو به توسعه و تکامل بوده و تاریخی پر ماجرا را از سر گذرانیده است ، و با وجود حوادث هولناک قرن های تاریک و خونبار هفتم تا اواسط نهم هجری قمری (یورش مغولان و تیموریان) اما تعلیم و تربیت در ایران ، همچنان استمرار داشته است که ذکر جزییات آن اگرچه بسیار خواندنی و عبرت آموز است ، لکن در حوصله ی این متعال و مجال اندک نمی گنجد .
اساس و شکل مدارس و مکتب خانه های مورد بحث ، که با استقرار نخستین دولت مستقل ملی در ایران ، یعنی دولت صفوی ، رشد و توسعه ی فراوانی هم پیدا کرد .
کماکان بر همان نحوه ی سنتی ، اما رو به رشد خود ، ادامه یافت تا اواخر عهد قاجاریه که به دنبال خیزش عظیم مشروطه اساس و بنیان آن به کلی دگرگون شد و همراه با سایر تحولات عمیق و بنیادین جامعه وضع تعلیم و تربیت نیز ، متناسب با اوضاع جامعه ی نوین ایرانی ، تجدید سازمان یافته و با نیازهای روز هماهنگ گردید .

 

تاریخ تعلیم و تربیت در ایران

تاریخ تعلیم و تربیت در ایران

 

عناوین عمده ی دروسی که در مدارس مورد بحث تا اواخر دوره قاجاریه ، تدریس می گردیده ، عبارت بوده اند از :
۱٫ صرف و نحوه و معانی و بیان و لغت که همه در زمینه ی زبان حاکم ، یعنی عربی بوده است .
۲٫ منطق و کلام شامل بحث های بین مذاهب ۴ گانه در علوم نقلی و عقلی و اندکی فلسفه ی مأخوذه از یونان .
۳٫ فقه و اصول و تفسیر و درایه که شامل احکام شرعی ، اصول اعتقادی ، تفسیر قرآن مجید و نیز شرح حال راویان حدیث بوده و علم انساب نیز خوانده می شده است .
۴٫ ریاضیات شامل تحریر اقلیدس خواجه نصیر الدین طوسی ، خلاصه الحساب شیخ بهایی ، هیأت مجسطی و تفهیم تألیف ملاعلی قوچشی، ابوریحان بیرونی و خواجه نصیر.
۵٫ حکمت که شامل کتاب شفاهی ابن سینا ، شرح منظومه سبزواری و اشارات خواجه نصیر طوسی است . دوران چند هزار ساله ی سنتی روش تعلیم و تربیت ، در اواخر دوره قاجاریان به دلایل عمده ای که ذیلاً خواهد آمد ، دچار تحول و دگرگونی بزرگی شد ، عواملی مانند :
۱٫ ارتباط با خارج به ویژه اروپای آن روزگار ، که از طریق سفرهای ناصرالدین شاه و سایر درباریان و توانگران ، رو به توسعه و تکرار نهاد . و رهاورد این سفرها آشنایی با فرهنگ ، تمدن ، علوم و فنون در حال پیشرفت اروپاییان بود و پاره ای از مظاهر آن توسط شاه و دیگران به ایران انتقال داده شد ، مانند تلگراف و …
۲٫ روزنامه ها و جراید کثیر الانتشاری مانند روزنامه ی باختر ، چاپ استانبول . عروه الوثقی سید جمال اسدآبادی به زبان عربی چاپ پاریس . قانون میرزا ملکم خان چاپ لندن . حبل المتین ، ثریا و پرورش چاپ مصر و همچنین روزنامه های چاپ داخل کشور مانند : روزنامه علمیه دولت علّیه ایران ، ملتی ، اطلاع ، نظامی ، تربیت و … که طی سال های ۱۲۸۰ تا ۱۳۲۰ هجری قمری ، چاپ و نشر می گردیدند .
۳٫ تأسیس مدارس خارجیان در ایران : در سالهای ۱۲۵۲ و ۱۲۵۴ نخستین مدارس پسرانه و دخترانه آمریکایی در شهر ارومیه افتتاح شد و سپس در سالهای ۱۲۷۲ تا ۱۳۰۰ مدارس مشابهی توسط خارجی ها در تهران ، تبریز ، ارومیه ، سلماس ، اصفهان و رشت و همدان دایر گردید .
۴٫ افتتاح دارالفنون در سال ۱۲۶۸ هجری قمری به پایمردی و همت میرزا تقی خان امیر کبیر که باید آن را اولین دانشگاه جدید ایرانی دانست . گر چه متأسفانه افتتاح آن درست ۲ هفته قبل از مرگ آن بزرگ مرد ایرانی بود که در زمان افتتاح دارالفنون بانی آن در کاشان بحال تبعید و اسارت بسر می برد و سرانجام ، طعمه ی جهل و طمع نابخردان روزگار گردید .
۵٫ اعزام دانشجو به فرانسه : ۷ سال پس از افتتاح دارالفنون (یعنی در سال ۱۲۷۶ هجری قمری) تعداد ۴۲ نفر از بهترین فارغ التحصیلان آن مؤسسه برای تکمیل تحصیلات به فرانسه اعزام شدند .
۶٫ تأسیس وزارت علوم در سال ۱۲۷۲ هجری قمری که علی قلی میرزا اعتضاد السلطنه از دانش پژوهان نامدار آن روزگار به مدت ۲۲ سال وزیر آن بود و گامهای بلندی در راه ارتباط با اروپا و کسب علوم و فنون و صنایع و تمدن جدید برداشت .

۷٫ تغییر در برنامه ی درسی مدارس : در سال ۱۲۹۰ هجری قمری میرزا حسن خان سپهسالار ، مدرسه مشیریه را برای تدریس زبان های خارجه در تهران تأسیس کرد و سپس در شهرهای دیگر مدارسی با شیوه های نوین و موارد درسی جدید ، دایر گردید مانند مدارس رشدیه در تبریز و …
۸٫ قانون تعلیمات اجباری که ۴ سال پس از استقرار مشروطه یعنی در سال ۱۳۲۹ هجری قمری تصویب گردید و آموزش و پرورش را همگانی و فراگیر نمود ، با تأسیس وزارتخانه ای مستقل بنام وزارت معارف و صنایع مستظرفه که بعدها به وزارت فرهنگ و در نهایت به وزارت آموزش و پرورش فعلی ، تغییر نام یافت . سیر تحول و به روز شدن نحوه ی آموزش و پرورش در ایران ، شتابی قابل اعتنا به خود گرفت . در دوران پهلوی های اول و دوم ، با توجه به تحولات بزرگ منطقه و انقلابهای مهمی که در روسیه تزاری و امپراطوری عظیم عثمانی (ترکیه ی نوین) رخ داد و نیز پیامدهای ۲ جنگ بزرگ جهانی اول (۱۹۱۸-۱۹۱۴ م) و دوم (۱۹۴۵-۱۹۳۹ م) سیر مدرنیزاسیون آموزش و پرورش ایران ، با افت و خیزهای بسیار و آزمون و خطاهای بزرگ مواجه بوده است که بررسی پژوهشگرانه این چرخه عظیم ، مبحثی دیگر و فراتر از این مقاله ی تاریخی است . اما نکته ای که از ذکر آن نمی توان گذشت این است که با وجود رشد کمِی واحدهای آموزشی در چندین دهه ی اخیر ، از نظر کیفی بنظر می رسد که تحول اساسی و بنیادینی در آموزش و پرورش ما ، آنگونه که شایسته و بایسته ی این روزگار است تحقق نیافته است و چندین برنامه ی اقتباس شده از کشورهای غربی و اجرای آنها در ایران ، بنابر شواهد موجود ، راه به جایی نبرده است و هم اینک گر چه تعداد «فارغ التحصیلان» بسیار زیاد است ، اما نوع تخصص های برون ده نظام آموزشی فعلی ما از ابتدایی تا عالی ، به هیچ عنوان متناسب با نیازهای واقعی علمی و فن آوری نوین جامعه ای در حال گذار از ساحت مدرنیته به پست مدرنیسم نمی باشد ، و بنظر می رسد راه برون رفت از این وضع ، استقرار نظام ها و شیوه های نوین آموزشی است که با استفاده از فضای مجازی دهکده ی جهانی آقای مکلوهان میرود تا آن دهکده ی تخیلی را به واقعیتی جهانی شده تبدیل نماید ، و ما نیز ناگزیر به پیروی از این واقعیت انکار ناپذیر خواهیم بود .

 

منابع عمده :
تاریخ فرهنگ ایران – تألیف دکتر صدیق
تاریخ تعلیم و تربیت در ایران و اروپا
دیوان سعدی شیرازی – بوستان
کلیات آثار ناصرخسرو قبادیانی
سفرنامه ابن بطوطه

 

 

  • School Software
  • School Software

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *